Wat als onze digitale tools zouden werken voor en met de gemeenschappen van Amsterdam?
Vandaag publiceren Commons Network en Waag Futurelab de Routekaart voor democratische technologie: een praktische gids die schetst hoe Amsterdam democratische technologie kan versterken door te leren van en samen te werken met de gemeenschapseconomie. De principes van de gemeenschapseconomie bieden duidelijke richtlijnen voor de ontwikkeling en het gebruik van platforms en digitale tools die geworteld zijn in gezamelijk beheer en eigendom. De routekaart laat zien dat democratische technologie, technologie die publieke waarden en democratische praktijken versterkt, geen ver weg ideaal is. Het gebeurt al, en Amsterdam kan hierin het voortouw nemen.
De routekaart is ontwikkeld in samenwerking met een multidisciplinaire groep uit de gemeenschap en het bredere ecosysteem van de sociale economie. Als onderdeel van het onderzoek is een uitgebreide literatuurstudie uitgevoerd naar bestaande technologie die de principes van de gemeenschapseconomie belichaamt. Het doel van de routekaart is om de digitale behoeften van het ecosysteem van Amsterdam in kaart te brengen, bestaande oplossingen te inventariseren en te onderzoeken hoe de ontwikkeling van democratische technologie kan worden versterkt.
Technologie kan democratisch zijn in Amsterdam, en om dat te bereiken schetsen we vijf bouwstenen. Deze bouwstenen vertalen behoeften, obstakels en mogelijkheden naar concrete acties. Ze geven richting aan de stad Amsterdam ten behoeve van een breder gebruik van democratische technologie binnen de samenleving.
De gemeenschapseconomie als koploper
Amsterdam heeft het versterken van de lokale economie tot een prioriteit van haar economisch beleid gemaakt. In recente agenda’s, zoals “Versterking van innovatie- en impact-ecosystemen” en de agenda voor de sociale economie, benadrukt de stad de noodzaak van een transitie naar een meer sociaal en ecologisch duurzame economie. Een economie die streeft naar een positieve sociale impact voor de gemeenschap, waarbij lokale belangen voor de stad voorrang krijgen boven die van economische actoren buiten de stad. De gemeenschapseconomie speelt een cruciale rol in deze transitie. Ze is lokaal verankerd, wordt democratisch bestuurd en houdt waarde binnen de Amsterdamse wijken.
Tegelijkertijd ondergaat Amsterdam een snelle digitale transformatie. Van dagelijkse boodschappen tot daten, van mobiliteit tot gezondheidszorg, digitale platforms bepalen bijna elk aspect van het dagelijks leven. In bijna alle gevallen wordt deze transformatie nu geleid door grote technologiebedrijven.
Amsterdammers zijn vaak geen actieve deelnemers aan deze veranderingen, maar vooral consumenten. Waarde stroomt steeds meer weg uit buurten en de stad zelf. Werknemers zoals bezorgers en verhuurders worden onderdeel van de ‘gig-economie’ en noch de overheid, noch de vakbonden zijn in staat om deze kwetsbare werknemers adequaat te beschermen. De digitale transitie heeft een enorme impact op arbeidsrechten en zelfbeschikking, maar ook op buurten, gemeenschappen en de lokale economie.Als we uitzoomen, zien we dat Nederland, net als andere Europese landen, sterk afhankelijk is geworden van een kleine groep machtige technologiebedrijven. Deze afhankelijkheid strekt zich uit tot cruciale sectoren zoals communicatie, gezondheidszorg, onderwijs, media en zelfs de overheid. Deze afhankelijkheid zet de digitale autonomie, en daarmee onzezelfbeschikking, onder druk. Dit vormt een risico voor zowel onze economische als democratische veerkracht, wat zeer zichtbaar is geworden in het licht van toenemende cyberdreigingen en geopolitieke spanningen. Democratische technologie biedt een uitweg.
Democratische technologie: technologie die de democratie versterkt
De principes van de gemeenschapseconomie bieden duidelijke richtlijnen voor de ontwikkeling en het gebruik van platforms en andere digitale instrumenten die zijn gebaseerd op openheid, gedeeld beheer en publieke waarden, en zijn geoptimaliseerd voor meervoudige waarde creatie. We noemen dit kortweg democratische technologie: technologie die publieke waarden en democratische praktijken versterkt.
Met deze routekaart willen we bijdragen aan een inclusieve economie die openstaat voor alle soorten ondernemers: bedrijven, sociale initiatieven en burgerinitiatieven. Zij kunnen allemaal profiteren van democratische technologische infrastructuren en instrumenten.
Naarmate democratische technologie op grotere schaal wordt toegepast, zal dit niet alleen de gemeenschap en de sociale economie versterken. Het kan ook invloed uitoefenen op de reguliere economie en de transformatie naar nieuwe modellen van eigendom, bestuur en waardecreatie stimuleren. Op deze manier kan de bredere economie leren van de gemeenschapseconomie, ten behoeve van een democratische en inclusieve economie en samenleving. Hierin loopt de gemeenschapseconomie voorop.
Amsterdam, motor van democratische technologie
Om deze visie in praktijk te brengen, worden in de routekaart vijf bouwstenen geïdentificeerd die essentieel zijn voor een democratisch digitaal ecosysteem in Amsterdam. Deze bouwstenen vertalen de behoeften en ervaringen van lokale initiatieven naar concrete acties voor de stad Amsterdam.
- Collectieve diensten: Veel organisaties beschikken niet over de capaciteit of interne expertise om zelfstandig een digitale transitie te maken. Collectieve diensten kunnen open-source software en digitale tools leveren en ondersteuning, coördinatie en kennisuitwisseling bieden. Dit maakt het gemakkelijker om weloverwogen beslissingen te nemen over beveiliging, gegevensgebruik en implementatie, terwijl het digitale lasten worden verlicht en ruimte wordt gecreëerd voor leren en samenwerking.
- Kennis en vaardigheden ontwikkelen: Open technologie vereist andere vaardigheden en een andere mentaliteit dan het werken met grote technologische tools. Daarom is verder onderzoek nodig om passende opleidingsprogramma’s te ontwikkelen. Dit omvat kennis van gegevenseigendom, governance, interoperabiliteit en open standaarden, die essentieel zijn voor een effectief gebruik van open technologie.
- Incubator programma: We roepen op tot het opzetten van een incubatorprogramma en hub voor democratische technologie die ondernemers, investeerders en internationale partners samenbrengt om betrouwbare tools te ontwikkelen en opschalen. Het programma moet proactief het narratief rond democratische technologie communiceren en uitbouwen, internationale samenwerking stimuleren en een specifieke plek bieden waar investeerders direct in contact kunnen komen met ondernemers om ethische, impactgedreven innovatie te versnellen.
- Gedeelde basisinfrastructuur: Net zoals wegen en elektriciteitsnetten de ruggengraat vormen van de fysieke wereld, hebben we fundamentele digitale infrastructuur nodig: netwerken, protocollen en platforms die door meerdere partijen kunnen worden gebruikt. Publieke infrastructuur kan ook de basis vormen voor de ontwikkeling van een gemeenschapseconomie. De overheid kan, in samenwerking met belanghebbenden, platforms promoten die kaders en normen vaststellen die democratische praktijken aanmoedigen en bepaalde publieke waarden ononderhandelbaar maken.
- Financiering: Democratische technologie heeft een duurzame financieringsaanpak nodig om te kunnen worden ontwikkeld, beheerd en opgeschaald. Dit vereist langdurige partnerschappen tussen overheden, maatschappelijke initiatieven en tussenpersonen. Bestaande financieringsmodellen moeten worden aangepast en nieuwe benaderingen, zoals indirecte financiering via impactfondsen, moeten worden onderzocht om de langetermijnontwikkeling van openbare digitale infrastructuur te waarborgen.
Samen bieden deze vijf bouwstenen een duidelijke richting voor het versterken van democratische technologie in Amsterdam. Ze vertalen de door initiatieven geïdentificeerde voorwaarden naar concrete acties en laten zien dat een soevereine digitale toekomst mogelijk is.
Technologie kan democratisch zijn.